Chương 1 · Lịch Sử Nghiên Cứu Và Định Nghĩa Trung Cuộc

Từ cổ phổ đến hiện đại

Kỳ phổ sớm nhất còn lưu lại có từ năm 1325, kèm một bài thơ tóm tắt tư tưởng chiến đấu của người xưa, đại ý: đoạt quân mà được tiên thì nên đoạt; đoạt quân mà mất thế ắt thua cờ; Xe trước Mã sau phải hô ứng; tiến lên trận tiền phải có Xe theo. Bài thơ ngắn nhưng đã chạm đến cốt lõi của trung cuộc: quan hệ giữa quân, tiên và thế.

Thời Minh – Thanh, cờ tướng phát triển mạnh, xuất hiện nhiều kỳ phổ nổi tiếng. Người ta hay nói "Minh Pháo, Thanh Mã": một bộ phổ đời Minh chuyên về các thế Pháo, một bộ đời Thanh chuyên về Bình phong Mã. Các cổ phổ thường trộn lẫn bố cục, trung cuộc và tàn cuộc, có khi phế quân công sát dứt khoát, có khi giản hóa thành tàn cuộc thực dụng — dù đôi chỗ "chiều ý đối phương" cho đẹp, chúng vẫn rèn luyện tư duy và sức sáng tạo rất tốt.

Thế kỷ 20, cờ tướng trở thành môn thi đấu chính thức, các tạp chí và sách chuyên về trung cuộc ra đời ngày càng nhiều. Tuy vậy phần lớn vẫn là ván thực chiến, thiếu tính hệ thống và lý luận — đó là khoảng trống mà chuyên đề này hướng tới.

Trung cuộc là gì?

Có một câu tổng kết chiến lược tàn cuộc rất nổi tiếng: ưu thì mưu thắng, kém thì mưu hòa, cân bằng thì giữ không thua và chờ thời cơ. Tinh thần đó xuyên suốt cả ván cờ. Khi vị trí các quân đã định hình, khai cuộc kết thúc; khi trung cuộc kết thúc thì tàn cuộc bắt đầu. Vì vậy trung cuộc là giai đoạn quá độ giữa khai cuộc và tàn cuộc — vừa phát huy ưu thế khai cuộc, vừa mở đường cho tàn cuộc.

Trung cuộc hình thành từ những loại trận nào?

• Cấp tiến trận — như thế cờ trên bàn (Trung Pháo hoành Xe bàn đầu Mã đối Bình phong Mã cấp tiến, ván Lưu Văn Triết – Trần Bá Tường 1962): va chạm sớm, quyết liệt.
• Nhu trận — như Đối binh cục chuyển Đơn đề Mã đối Bình phong Mã: mềm dẻo, giằng co.
• Phản đạn trận — Sĩ giác Pháo, Tả Pháo phong Xe chuyển Liệt Pháo, Thuận Pháo, Phản cung Mã...
• Chậm công trận — Trung Pháo tuần hà Pháo, Trung Pháo hoành Xe thất lộ Mã, Ngũ lục Pháo, Ngũ thất Pháo...

Mỗi loại trận cho ra những trung cuộc có tính chất khác nhau, đòi hỏi khả năng phán đoán khác nhau. Hiểu sâu trung cuộc, nắm quy luật biến hóa của nó, là chìa khóa liên kết cả ba giai đoạn.