Giá Trị Quân Cờ Tướng: Quân Nào Mạnh Nhất?

Khi mới học, câu hỏi "quân nào mạnh nhất trong cờ tướng" có câu trả lời đơn giản: Xe. Nhưng câu hỏi khó hơn và quan trọng hơn là: có nên đổi Pháo lấy Mã không? Bỏ một Xe để lấy Mã Pháo có lời không? Hiểu giá trị các quân cờ tướng giúp bạn quyết định đổi quân đúng lúc, thay vì đổi theo cảm tính rồi thấy thế cờ xấu dần.

Bảng giá trị quân cờ tướng (điểm tham khảo)

Các kỳ thủ thường quy đổi sức mạnh quân cờ ra điểm để so sánh nhanh. Con số dưới đây là mức tham khảo phổ biến, không phải luật cứng:

Xe: khoảng 9 điểm — quân mạnh nhất, đi thẳng bao xa cũng được, khống chế cả một hàng và một cột.
Pháo: khoảng 4,5 điểm — mạnh ở khai cuộc và trung cuộc khi bàn cờ còn nhiều quân làm ngòi.
Mã: khoảng 4 điểm — linh hoạt, mạnh dần khi vào tàn cuộc.
Sĩ, Tượng: khoảng 2 điểm mỗi quân — quân phòng thủ, giá trị nằm ở việc che chắn Tướng.
Tốt: 1 điểm khi chưa qua sông, khoảng 2 điểm khi đã qua sông và còn đi ngang được.
Tướng: vô giá — mất Tướng là thua, nên không tính điểm.

Từ bảng này có vài phép tính hay dùng: một Xe ngang với Mã + Pháo (khoảng 8,5 điểm) cộng thêm chút ưu thế; hai Xe mạnh hơn rõ rệt so với Xe + Mã + Pháo của đối phương nếu Sĩ Tượng hai bên ngang nhau. Nhưng bàn cờ không phải phép cộng: vị trí, thế công và độ an toàn của Tướng thường quan trọng hơn vài điểm chênh lệch.

Xe — vì sao là quân mạnh nhất

Xe đi được mọi khoảng cách theo hàng ngang lẫn hàng dọc nên chỉ một Xe đặt đúng chỗ đã khống chế được 17 giao điểm. Trong khai cuộc, ra Xe nhanh gần như luôn là nguyên tắc số một; trong tàn cuộc, Xe thường đủ sức thắng một mình trước một quân nhỏ có Sĩ Tượng hỗ trợ không đầy đủ. Bài Loại Hình Xe — Vì Sao Xe Là Quân Mạnh Nhất Trên Bàn Cờ phân tích kỹ sức mạnh này.

Tuy vậy, Xe cũng có giới hạn: một Xe đơn độc trước Sĩ Tượng toàn thường chỉ hòa, chỉ thắng được khi thế phòng thủ của đối phương xếp sai. Hai Xe phối hợp mới thật sự đáng sợ — xem tổ hợp Song Xe bá đạo.

Pháo và Mã: quân nào giá trị hơn?

Đây là câu hỏi gây tranh luận nhiều nhất. Câu trả lời ngắn: Pháo mạnh hơn ở đầu ván, Mã mạnh hơn ở cuối ván. Có câu cửa miệng trong giới cờ là "tàn cuộc Mã thắng Pháo".

Pháo cần ngòi. Pháo chỉ ăn được khi nhảy qua đúng một quân. Đầu ván bàn cờ đầy quân nên Pháo luôn có ngòi, lại đánh từ xa nên rất khó phòng. Vào tàn cuộc, quân thưa dần, Pháo thiếu ngòi và giá trị giảm rõ — bài Loại Hình Pháo — Vì Sao Giá Trị Của Pháo Sụt Giảm Khi Vào Tàn Cuộc giải thích chi tiết.
Mã bị cản chân. Đầu ván nhiều quân chen chúc nên Mã dễ bị cản, đi chậm. Khi bàn cờ thoáng, Mã nhảy được tám hướng, vừa tấn công vừa phòng thủ tốt, nên mạnh dần lên.

Vì vậy khi tính đổi Pháo lấy Mã, hãy nhìn trước: ván cờ sắp vào tàn cuộc thì giữ Mã có lợi hơn; còn đang giữa trung cuộc nhiều quân thì Pháo thường có giá trị tấn công cao hơn. Mã cũng có điểm "tốt" và "xấu" rõ rệt — so sánh Thuật Dùng Mã Mạnh Nhất — Mã Ngọa Tào với Mã Xấu Nhất — Mã Oa Tâm.

Sĩ, Tượng: giá trị phòng thủ

Sĩ và Tượng không bao giờ qua sông tấn công được (trong cờ tướng thường), nên giá trị của chúng đo bằng khả năng che Tướng. Thiếu một quân phòng thủ sẽ tạo điểm yếu cụ thể mà đối phương khai thác được, như hai câu quen thuộc:

Khuyết Sĩ sợ Song Xe: mất Sĩ, cung trống, hai Xe dễ vào chiếu hết.
Khuyết Tượng sợ Pháo: thiếu Tượng, Pháo dễ tìm ngòi đánh từ xa.

Vì vậy đổi một quân tấn công lấy Sĩ hoặc Tượng của đối phương đôi khi là nước có lợi, nếu bạn còn đủ lực khai thác điểm yếu vừa tạo ra. Chương Phá Sĩ sát pháp và Phá Tượng sát pháp có nhiều ví dụ.

Tốt: 1 điểm nhưng quyết định tàn cuộc

Tốt chưa qua sông gần như chỉ để chặn đường và làm ngòi. Nhưng một Tốt qua sông, nhất là ở vị trí "cao" (gần cung đối phương mà chưa xuống quá sâu), có thể quyết định kết quả cả ván. Rất nhiều thế tàn cuộc thắng hay hòa chỉ khác nhau ở chỗ Tốt còn cao hay đã xuống thấp: ví dụ Mã Chốt cao thắng khuyết Sĩ nhưng Mã Chốt thấp lại hòa. Tốt xuống tận hàng đáy (thường gọi là Tốt lụt) mất gần hết sức tấn công.

Nguyên tắc đổi quân có lợi

Từ bảng giá trị, có thể rút ra vài nguyên tắc đổi quân thực dụng:

Đang hơn quân thì đổi bớt. Hơn một Mã mà bàn cờ còn đầy quân, đối phương vẫn có cơ hội phản công. Đổi quân đều để đưa ván cờ về tàn cuộc đơn giản — xem Ưu Thế Hơn Quân: Đơn Giản Hoá Ván Cờ.
Đang kém quân thì tránh đổi. Giữ nhiều quân trên bàn để còn cơ hội tạo phức tạp.
Đổi quân để phá cấu trúc phòng thủ. Đổi Xe lấy Mã + Sĩ có thể có lợi nếu cung đối phương lộ ra trước Xe Pháo còn lại của bạn.
Đừng tham ăn quân mà mất thế. Ăn được một Tốt nhưng Xe bị kẹt ở góc thường là lỗ. Bài Chọn thế, không chọn quân nói rõ điều này.

Bạn có thể tự kiểm nghiệm bằng cách xếp một thế cờ hai bên chênh nhau vài quân rồi đánh thử với máy, xem bên nào thắng dễ hơn.

Câu hỏi thường gặp

Quân nào mạnh nhất trong cờ tướng?

Xe là quân mạnh nhất, thường được tính khoảng 9 điểm, gấp đôi Pháo hoặc Mã. Tướng quan trọng nhất nhưng không tính điểm vì mất Tướng là thua.

Pháo hay Mã mạnh hơn?

Pháo mạnh hơn khi bàn cờ còn nhiều quân (khai cuộc, trung cuộc) vì luôn có ngòi để ăn. Mã mạnh hơn trong tàn cuộc vì bàn cờ thoáng, Mã ít bị cản chân và nhảy được nhiều hướng.

Một Xe đổi lấy Mã Pháo có lợi không?

Về điểm, Xe (9) gần bằng Mã + Pháo (8,5). Trong thực tế, ai được lợi tùy thế cờ: nếu Mã Pháo phối hợp tốt và Tướng đối phương thiếu Sĩ Tượng thì bên có Mã Pháo thường mạnh hơn; còn bàn cờ thoáng thì Xe chiếm ưu.

Tốt qua sông có giá trị bao nhiêu?

Khoảng 2 điểm, gấp đôi Tốt chưa qua sông, vì được đi ngang và áp sát cung đối phương. Trong tàn cuộc, một Tốt cao có thể đáng giá hơn nhiều điểm số này.